Hennie van Deventer, koerantman

Johannes Froneman vertel die een en ander oor een van die mees energieke koerantmanne wat ons nog gehad het. Daarna volg ‘n blog deur Hennie van Deventer.

As met reg van die meeste joernaliste gesê kan word dat hulle nie juis oor hul loopbane skryf nie, kan jy dit nie van Hennie van Deventer sê nie.

Sedert sy effe vroeë aftrede in 1998, het hy sy aftrede met soveel geesdrif aangepak as sy loopbaan as joernalis en bestuurder. Op die koop toe het hy ‘n hele gerf boeke geskryf, onder meer oor sy loopbaan.

Hy was inderdaad ‘n gerekende dagbladredakteur en koerantehoof, skrywer, meningsvormer en gemeenskapsleier. Hennie was twaalf jaar lank redakteur van Die Volksblad in Bloemfontein en, in ‘n goue era,  ses jaar koerantehoof van Naspers.

Dat hy hom nie laat verlei het om ander aanbiedinge te aanvaar nie, moet hom tot eer gereken word. Die SAUK wou hom as nuushoof lok en daar was ook ‘n aanbod om ‘n direkteur-generaal in die staatsdiens te word.

Hennie se kop het van jongs af joernalistiek toe gestaan. In 1957 was hy die eerste leerlingredakteur van die Hoër Volkskool, Potchefstroom, se jaarblad. In 1961 volg die redakteurskap van Die Perdeby, studenteweekblad van Tukkies. In 1980 word hy op 39 jaar redakteur van Die Volksblad nadat hy by Beeld as nuusredakteur en assistentredakteur gedien het.


Hennie van Deventer in sy studeerkamer op Melkbosstrand. Foto: Johannes Froneman

Hennie het dieselfde geesdrif as verslaggewer, nuusredakteur en redakteur na sy bestuurspos gebring. As kompulsiewe koerantman het hy nie laksheid of gebrek aan geesdrif geduld nie. Trouens, hy kon bra ongeduldig en kwaai wees met sy kritiek. Dit het hom soms die gramskap van kollegas op die hals gehaal. Maar ek dink hulle het hom vergewe as die produk baie goed was.

In die gedenkboek oor die Volksblad kry die gedeelte oor Hennie die opskrif ‘n Briljante bliksem. Voorbeelde van albei eienskappe is daar baie, hoewel ditdalk effe kras gestel is. Soos die skrywers dit stel: “Hy het elke dag al sy verstandelike vermoëns , talente, kwota adrenalien en emosies ingespan om te sorg dat die koerant lyk soos hy geglo het Die Volksblad behoort te lyk. Dit is hierdie kokende passie wat soms diegene om hom gebrand het.”

Desondanks die moeilike jare wat koerante reeds in die 1980’s beleef het (weens die hap wat TV van die advertensiekoek begin vat het) het Hennie in sy tyd as Naspers se uitvoerende hoof: koerante help sorg vir goeie winste. Daarna het koerante meestal agteruit geboer weens faktore wat grootliks buite joernaliste se beheer was.  

Maar vir Hennie het die meetsnoere in lieflike plekke geval. Of soos hy by sy afskeid opgemerk het: Hy het deur sy loopbaan danksy goeie tydsberekening telkens op die regte plek saam met die regte mense gewerk. En geloop (kan mens maar byvoeg) toe die Koos Bekker-era vlamvat, dasse waai en sekretaresses base op hul naam begin noem. Dit was nie heeltemal Hennie se styl nie.

Of hy het besef dis tyd vir ‘n nuwe geslag wat nuwe uitdagings moes trotseer, ‘n digitale era en een waar koerante se rol drasties minder sou word. Dit was dalk net goeie tydsberekening om jou baadjie te vat.

In 2017 het ek onder die opskrif Vegters vir vryheid in Beeld geskryf: “Hennie van Deventer was by Die Volksblad ‘n verbete vegter soos (Schalk) Pienaar. Ja, ‘n Broederbonder en Nasionalis, maar nie sonder baie moed en deursettingsvermoë in sy stryd teen die verkramptes in die AWB en KP nie. Sy lewe (en die van lede van sy gesin) was soms op die spel, maar hy het met sy kenmerkende geesdrif vasgeskop en ‘n belangrike bydrae gelewer om 1994 in die Vrystaat moontlik te maak.” 

By nabaat meen ek steeds dit is geldige kommentaar. As redakteur het hy hom sterk ten gunste van onderhandelings, geregtigheid en ‘n vreedsame skikking met die ANC uitgespreek. Die Volksblad was nie in alle Nasionale kringe gewild nie.

In die Afrikaner-broedertwis tydens die onstuimige 1980’s het hy hom geskaar by die soeke na ‘n regverdige bedeling vir almal. Oor die netelige Asiërkwessie in die Vrystaat het hy ‘n kritiese stem laat hoor. (Suid-Afrikaners van Indiese afkoms mag deur die Vrystaat gery het, maar nie oorgeslaap het nie! Dit is hoe vreemd apartheid se weë soms was.)

In 1990 het hy op die voorblad vir PW Botha in ‘n ongewone ope brief gepak oor sy weerstand teen FW de Klerk se hervormings. Bygesê: PW was toe reeds van sy mag gestroop. 

Hennie was ‘n wegbereider wat reeds in 1988 ‘n een-tot-een-ontmoeting met die ANC se Thabo Mbeki in Londen gehad het, en was, volgens hom, die enigste Afrikaans-Nasionale redakteur wat in 1992 genooi is na die  laaste buitelandse konferensie van die leierskader van die ANC in Parys. 

Sy voorlegging aan die Waarheids-en-Versoeningskommissie oor die moeilike stryd om ‘n demokratiese bestel aan konserwatiewe Afrikaners te “verkoop”, was die enigste deur ‘n individuele Nasperser. Hy het aangevoer dat dit ‘n wanpersepsie is dat Afrikaanse koerante slaafse napraters van die NP was. As sleuteldrywers vir hervorming in uitdagende omstandighede het hulle meer as hul plig gedoen, het hy betoog.

Hierdie argumente het neerslag gevind in sy boek Kroniek van ‘n koerantman (Tarlehoet BK, 1998). Dit lees dalk te veel na selfregverdiging en verloor daarom trefkrag. Dit moet sekerlik saam gelees word met wat Ton Vosloo later oor Naspers toegegee het – en Tim du Plessis se argumente (gesteun deur ‘n jonger geslag as Van Deventer en Vosloo) oor waarom dit nodig was om voor die WVK jammer te sê. (Kyk Du Plessis en Vosloo se hoofstukke in ‘n Konstante revolusie: Naspers, Media24 en oorgange, saamgestel deur Lizette Rabie en uitgegee deur Tafelberg, 2015 asook Vosloo se boek Oor grense, uitgegee deur Jonathan Ball, 2018, hoofstuk 12).

Ander sou selfs skerper vrae vra aan redakteurs in die Nasionale dampkring vra oor hul alte versigtige hervormingsdenke en volgehoue skerp kritiek op mense soos dr. Van Zyl Slabbert, leier van die Progressiewe Federale Party. Maar elk het sy eie geveg in sy eie kryt gehad. Ook Hennie van Deventer van die Volksblad.

Sy latere, meer beleë, outobiografie, In kamera (Protea, 2003), bied ‘n goeie kyk op sy lewe. (Sy heelwat latere Laatoes – Kykweer van ‘n kanniedood-koerantman, bied eweneens ‘n plesierige leeservaring. Hy skryf daarin onder andere oor verskeie oudkollegas.)

Hennie self beskou die verwerwing in 1976/77 van die Nieman Fellowship vir joernaliste vir ‘n sabbatsjaar aan die Harvard-universiteit in Cambridge, Massachusetts, VSA, as ‘n groot hoogtepunt. In sy blogs en boeke vertel hy meer daaroor.

Die talle rade en liggame waarin hy gedien het, sluit in die uitvoerende rade van die Wêreldvereniging van Koerante (WAN), die Afrikaner-Broederbond, die Universiteit van die Oranje-Vrystaat, die Technikon OVS en die Bond van Oudstudente van UP. Waar hy nog tyd daarvoor gekry het as besige koerantman, is ‘n misterie.

Hennie het sedert 1993 ‘n twintigtal boeke gepubliseer (met nog twee wat in 2021 kom): humorsketse, perspektiewe oor koerante, die pers en perspersoonlikhede, en toenemend oor sy hartswêreld, die bos, waar hy in ‘n boshuis in Sabiepark langs die Krugerwildtuin graag kuier. 

Op tagtig plus, het hy nog nie stoom verloor nie en plaas hy gereeld bydrae op die Facebookblad Nagkantoor. Oor die boek Seuns van Bird Island het hy agt koerantbriewe geskryf, wat moontlik bygedra het tot die apologie deur Rapport asook Tafelberg se onttrekking van die boek en die betaal van skadevergoeding. 

Hennie en sy vrou, Tokkie, woon sedert 1997 op Melkbosstrand – dis nou wanneer hulle nie in die Bosveld is of op ‘n bootvaart was nie. 

Naspers het in 1997 sy hoogste eerbewys, die Phil Weber-medalje, aan hom toegeken vir “die nalatenskap wat hy in elke fase van sy loopbaan van 35 jaar gelos het”. Hy was ook die ontvanger van verskillende ander eerbewyse:

Van Volkies se oudleerlingebond was hy die eerste ontvanger van ‘n erepenning vir ‘n oud-Volkie wat op nasionale vlak presteer het (1997); Tukkies se Alumnibond het Laureatus-kleure aan hom toegeken (1988); deur die stad Bloemfontein is hy vereer met ‘n oorkonde vir gemeenskapsbetrokkenheid (1988); en deur die Vrystaatse Universiteit met ‘n Eeufeesmedalje vir sy rol as raadslid en as redakteur van Die Volksblad (2004). Hy was as Tukkiestudent primarius van Kollege-tehuis in 1962. In 1961 het die universiteit dux-erekleure aan hom toegeken.

Kyk ook die inskrywing oor Hennie van Deventer op die Afrikaanse Wikipedia.

Waansinnige wette

In ‘n blog skryf Hennie van Deventer as volg oor die “Indiërkwessie” (en sy koerant se rol in die verwydering van hierdie stukkie vernederende apartheid).

Die winter van 1980 het vinnig toegeslaan. In die Oos-Vrystaatse bergwêreld het die skaduwees vroeg lank geword Toe hy die huiwerige kloppie hoor, het ‘n Zastronse boerseun in die verbygaan ‘n lamp gegryp op pad na die plaasopstal se voordeur.

Hy draai die koper-deurhandvatsel. In die ligkol sien hy ‘n vreemde wese soos hy tevore nooit gesien het nie: ‘n donker gelaat met ‘n lang, styl haredos, netjies ge-Brylcream en agteroor gekam. “Pa, pa,” skreeu hy in die gang af, “kom kyk hier.” Hy beskryf die kombinasie van kleur en haarstyl in woorde wat in die lig van heersende rassesensitiwiteite liefs aan die verbeelding oorgelaat moet word.

Die storie, ‘n ware verhaal, was in kort dat ‘n Indiër op sy pad deur die Vrystaat deur die haastige skemer ingehaal word. Uit vrees dat hy nie teen sononder oor die grens gaan kom nie, sit hy voet in die hoek by die laaste petrolpomp verby … en betaal die prys. Sy motor kom rukkerig tot stilstand, en hy moet, kannetjie in die hand, die langpad te voet aandurf om te gaan petrol soek by ‘n plaashuis wat hy in die verte gewaar.

Vrystaters was dalk konserwatief maar nie onwellewend nie. Ek glo dat die boer, ‘n Van Rensburg, wie se suster aan my bekend was, die man gehelp het. Hopelik was die besoeker dus nie te lank “onwettig” in die provinsie waar Indiërs nie juis welkom was nie. (Ingevolge ou wette van die 1890’s – waarin Indiërs pront nog “Koelies” genoem is – was hulle verbied om hulle in die Vrystaat te vestig, sake te doen of selfs net ná sononder permitloos rond te beweeg.)

Die rolprent Free State oor die verbode liefde tussen ‘n Indiërman en ‘n pragtige predikantsdogter het raakpunte met die penarie van die stomme Indiërman sonder petrol. ‘n Pap band en ‘n verlate grondpad speel in die rolprent ‘n sleutelrol. Net daar loop die twee stories egter uiteen. Waar die rolprent op die hartverskeurende liefde van die jong paartjie fokus, was die trefferreël van die storie oor die Zastron-insident die seun se verbaasde reaksie. Sy beskrywing van die besoeker se voorkoms was die rede dat dit oorvertel is en om vleisbraaivure lekker oor gelag is.

In sy resensie van Free State stel die outeur en rubriekskrywer Herman Lategan dit kort en kragtig: “Hierdie rolprent is een wat internasionaal gaan opspraak maak. Dit gaan ook vir ‘n nuwe geslag wys hoe waansinnig ons eintlik was.”

As ‘n Vrystater van daardie era kan ek nie juis van Herman Lategan se insigte verskil nie. Laat ons maar ruiterlik erken: Dit was uitermate waansinnig om beskaafde mense so argeloos minagtend te behandel, en dan boonop humor in die pynlike gevolge te sien.

Een troos darem: Die skille is uiteindelik nie deur buitestaanders van ons Vrystaters se oë verwyder nie. Ná ‘n amperse eeu van gemaklike saamleef met die ontmenslikende beperkinge is daardie anachronistiese ou Vrystaatse wet van 1980 af toenemend uit eie geledere bevraagteken.

Op die voorpunt van ‘n ontwakende nuwe geregtigheidsgevoel in die provinsie was sy dagblad (Die) Volksblad, oudste Afrikaanse koerant in die land.

 Indiërs en Chinese kan in die 80’s darem verreweg nie meer met dieselfde juk opgesaal word as in ‘n vergange era toe hul voorsate – ook in (Die) Volksblad) se voorganger, Het Westen – brutaal as die “gele pest” gebrandmerk is nie, het die koerant konsekwent betoog.

Wat dalk eers net ‘n verleentheid en ongemak in beperkte kringe soos  (Die) Volksblad was, het spontaan tot ‘n breër weerstand ontwikkel. Ná stelselmatige bearbeiding in hoofartikels, en heelwat druk agter die skerms, soos destyds in die politiek nogal algemeen was, het Vrystaatse NP-leiers soos dr. Nak van der Merwe en mnr. Kobie Coetsee se oë ook oopgegaan vir die pyn, leed en vernedering waaraan die wetsgehoorsame Asiërbevolking in hul provinsie onderwerp was.

Onthullende berigte oor die haglike omstandighede waarin Indiërs moet leef terwyl burokrate kibbel oor waar hulle moet tuisgaan, het veel bygedra om die ou barrikades in 1985 te laat tuimel.

Dit was nogal ‘n bevrydende gevoel om in die fliek vir my vrou te kon fluister: Nog een van Die Volksblad se monumente is die herroeping van daardie simpel wette.

Die blog het op 6 Mei 2016 by http://hennievandeventer.co.za/tag/indiers/ verskyn en word hier met die vriendelike toestemming van die outeur geplaas.