Sapa – nuusbron vir koerante

Tot siens aan Sapa, 31 Maart 2016

Deur Hennie van Deventer

Vir joernaliste van die 1950’s tot en selfs nog die 1980’s, was die telekskantoor met sy horde kletterende masjiene die hart van die koerant. Die dinamiek van koerante was in daardie geluid vasgevang.

Sapa (Suid-Afrikaanse Persvereniging) en die teleks was sinoniem. Miljuisende woorde wat op ’n verre teleksmasjien uitgetik is, het onder Sapa se naam elke dag ingestroom. Berigte van oral; bergstapels wat gesif, vertaal en hanteer moes word. In elke uitgawe het Sapa gesorg vir ’n soliede kern van nuus. 

Die teleks is lankal deur die superstil rekenaar verdring. Die nuus dat die laaste kluitklap op Sapa gaan val, roep onwillekeurig die teleks-era op. Maar soos die teleks stil geword het, gaan Sapa ook swyg – ná een laaste stuiptrekking wanneer die laaste punt presies om middernag op 31 Maart 2016 agter die laaste woord van die laaste berig geplaas is.

Ná meer as 75 jaar op die Suid-Afrikaanse koeranttoneel is Sapa se rol uitgedien. Sy tyd is verby. Soos koerante al geruime tyd sonder ’n netwerk van plattelandse korrespondente (korries) klaarkom, gaan hulle sonder Sapa moet klaarkom. Hoe, weet hierdie veteraan nie. Miskien onderskat hy die vermoë van allerlei paddastoel-agentskappe en die sosiale media as nuusbronne. Hoe ook al, die son sak op ’n gewigtige era. Die Ewige Verandering duur voort.

Ouer joernalistieke loopbane het gewoonlik ’n eerste beskeie skrede gegee met ’n Sapaberiggie wat vertaal moes word. Ook my eie. My kennismaking met die koerant was in Desember 1958. Wiets Beukes, ’n assistent-redakteur van Die Volksblad en later redakteur van Die Burger, het hierdie beurshouer op die vooraand van sy eerste skof vakansiewerk gaan rondwys.

Bennie Lean het in die hiperaktiewe telekskantoor diens gedoen. Hy was besig om bladsy vir bladsy flink af te skeur soos Sapa en sy bronne (Associated Press en Reuter), asook susterskoerante en eie verteenwoordigers, die nuus van die dag in die tempo van geweervuur uitspoeg. Die volgende dag was die eerste beriggie wat ek gretiglik vertaal het, een van daardie. Dit is iewers op ’n binneblad versteek. Maar was ek trots!

Op Vrydagaand 22 November 1963 het ek, nog relatief groen, danksy Sapa een van my eerste groot koerant-oomblikke beleef. Vroegaand het ek ’n berig oor die Kersfonds op kantoor kom tik. Toe roep Bennie (of was dit dalk sy adjudant, die getroue Smittie?). Uit Dallas, Texas, het die skokstorie via Associated Press se kantore begin rol oor die sluipmoord op pres. JF Kennedy by die Dealy Plaza. Die een Sapa-“snap” (flitsberig) volg op die ander.

Die ontvouende drama op die teleksmasjiene was intens boeiend. Gelukkig het die jongeling die teenwoordigheid van gees gehad om die senior assistent-redakteur, Bart Zaaiman, te bel. “O, gatta, ou Hendrik,” het hy gesê (hy het nie juis sterker taal gebruik nie), en die wiele aan die rol gesit vir ’n spesiale poging die Saterdagoggend.

Die uwe was in die vertaalspan. Ek het die AP-kopie vertaal: Jackie Kennedy was “met bloed bespat”. Oom Bart het afkeurend gefrons. “Met bloed bekoek,” was sy voorstel. Dit is soos dit in die koerant gestaan het.

Soos die moord op Kennedy, was vele ander moorde natuurlik “snap”-materiaal; ook die skokmoord op dr. HF Verwoerd in die Volksraad op 6 September 1966. Verder: hartoorplantings; ruimte-deurbrake en -rampe; die neerstort van vliegtuie; vloede; staatsgrepe; rooftogte; politieke intriges; opspraakwekkende hofsake; menslike dwaashede en manewales; hoogtepunte op die sportveld.

Sapa was meesal die boodskapper en altyd ’n betroubare dienaar; by geleentheid selfs met nuus oor die periodieke rekord-pampoen in ’n plattelandse groetentuin!

Soos die Sapa-herinneringe vloei, kom die name en gesigte van groot geeste op. Eerbiedwaardige Sapa-joernaliste soos ’n Arthur Classen, ’n Robert Postma, ’n Gordon van der Merwe en ’n Bossie (van vergeet). Almal Afrikaans, let wel. By hulle kon ek in my tyd as parlementêre verslaggewer (1964 en 1965) altyd gaan kontroleer as ek onseker was oor wat ’n agbare lid presies kwytgeraak het.

Later het ek en Sapa se blymoedige Josh Brauer mekaar in die Vrystaat gedurig aan die een of ander perstafel raakgeloop – hy met sy een been en krukke. Toe het die bekwame Enid Rhodes in sy plek gekom. Met haar verbysterende snelskrif het sy haar tot die dag van haar dood laat geld. 

Gesoute teleksmanne met blitsige tikvingers soos Fingers (sic) van der Merwe en Willem Tenner kon die klawers hamer dat die masjien rittel en bewe soos ’n hond wat gif gekry het (kollega Johan van Wyk se uitdrukking). Wie jy nie moet vergeet nie, as jy aan die spoedvrate hulde wil bring, is Georjane van Zyl (later Groenewald, later Oberholzer) van Die Volksblad. Georjane kon soos ’n Japanse “bullet”-sneltrein deur ’n pak Sapa-kopie sif en op spertyd ’n berig in minder as ’n japtrap lewer. Nog nooit het ek iemand teëgekom wat vinniger as Georjane kon produseer nie. 

Maar ’n mens kan ook te haastig raak. Die nimlike Georjane het op volspoed by geleentheid “Durban City’s goalkeeper” as “Durban se stadstronkbewaarder” vertaal. In ’n tyd toe onsedelikheid taamlik in die nuus was, het ’n ander jong redaksielid die “vice grip” in ’n Sapa-berig sonder weifeling ’n “onsedelike greep” gemaak. Eina!

Ander ligte mistykies het so met Sapa saam opgeduik. Die oggend van ’n toets op ’n Springboktoer in Nieu-Seeland was Die Burger in ’n wedloop teen tyd om ’n spesiale uitgawe op straat te kry. Toe raak die koerant se eie man – nogal die nimlike Phil Weber, latere voorsitter – se verslag en dié van Sapa op ’n duistere manier hopeloos vervleg.

Eers toe die rolpers begin draai, 10 triomfantlike minute voor die Cape Times, is die onleesbare deurmekaarspul ontdek. Die rolpers is tot stilstand gebring vir ’n tydrowende uitsortering van die gemors. Die Cape Times was lank voor Die Burger op straat.

Eers heelwat later kon in Keeromstraat stroef geglimlag word oor die naamlyn by die berig: “Van ons spesiale Springwoordiger by die Verteenbokspan”!

Die artikel het oorspronklik op 31 Maart 2015 in Beeld verskyn en word hier met die vriendelike toestemming van die outeur geplaas.