DORPSKOERANTE VAN OUDS HAD EIE KARAKTER

Gemeenskapskoerante was lank ‘n belangrike deel van die Suid-Afrikaanse medialandskap. In die jongste jare het talle koerante gesluit of is saamgevoeg en is hulle glad nie meer die faktor wat hulle vroeër was nie. Hier word na enkele voorbeelde gekyk — veral ouer koerante voordat hulle plek moes maak vir ander of ingesluk is deur groot mediagroepe soos Media24, Perskor en Caxton (wat in die 1990’s al Perskor se gemeenskapskoerante oorgeneem het).

Moderne drukperse het die ou drukkerye vervang en verskeie koerante is toenemend sentraal op een koste-effektiewe drukpers gedruk. Dit het die einde van ‘n era meegebring, waarna die oorname deur groter maatskappye grootliks die einde van die eienaar-redakteurs meegebring het, dus joernalis-sakemanne wat die koerant as dorpskoerant bedryf het, soms ook as deel van ‘n drukkery.

Gemeenskapskoerante later klone van mekaar geword het en die eiesoortigheid en karakter van dorpskoerante verdwyn het. Nog later het koerante gratis strooikoerante geword en is die joernalistieke hart uit die meeste geruk. Die enigste doel was nou om as draer van supermarkadvertensies op te tree.

In ‘n sin het die wiel volledig gedraai, want koerante was aanvanklik ten eerste draers van advertensies, vandaar die gebruik van “advertiser” in die titels van koerante. Die joernalistieke winste wat in die tweede helfte van die twintigste eeu behaal is, het ongelukkig grootliks verlore gegaan.

Maar terug na die begin: Dorpskoerante het in die 19e eeu oral in Suid-Afrika ontstaan — eers in die Kaapkolonie (vandag Wes-Kaap, Oos-Kaap en dele van die Noord-Kaap) asook in Natal (vandag KwaZulu-Natal). Hierdie tendens het ook na die Zuid-Afrikaansche Republiek (vandag hoofsaaklik Gauteng, Limpopo en Mpumalanga) en die Oranje-Vrystaat (vandag Vrystaat) versprei soos wat dorpe daar tot stand gekom het.

Een van die Kaapse koerante was The Barkly East Reporter, waarvan ‘n voorblad op die hooffoto bo verskyn. Omdat die individuele berigte nie so leesbaar is op ‘n groter foto nie, plaas ons hier enkele voorbeelde uit die betrokke uitgawe van 28 November 1946.

Hierdie voorbladberig getuig van ‘n byna naïewe joernalistiek wat dorpskoerante vroeër gekenmerk het en wat ook veel vertel van die maatskaplike orde van destyds.

Wat Johanneburg se begraafplase met Barkly-Oos te make gehad het, is onduidelik. Waarskynlik is die beriggie bloot uit ‘n ander koerant gelig om ‘n gaatjie te vul.

Die “berig” oor die nuwe “haarkapper salon” (wat eerder soos ‘n kleinadvertensie lees), was van belang vir die lesers van die dorp.

Advertensies en berigte het saam-saam die koerante lesenswaardig gemaak, maar dan vir die mense van daardie gemeenskap.

Die advertensie op die voorblad bo van die Tarzan-fliek het ‘n buitengewoon prominente plek gekry.

Die Paarl Post (regs) se voorblad het in 1905 só gelyk.

Onder is ‘n voorblad uit 1911 van ‘n Beaufort-Wesse koerant.

Onder The Courier is ‘n Potchefstroom Herald uit die 1950’s — en steeds het advertensies op die voorblad oorheers.

Lees elders op hierdie webblad meer oor die Paarl Post, Potchefstroom Herald, Graaff-Reinet Advertiser, Laevelder, Fever en Middelburg Observer. Gebruik telkens die soekfunksie.